یادداشت | داوری همایش به کمک هوش مصنوعی؛ سرعت‌بخش ارزیابی یا قاتل خلاقیت علمی؟

فشار کاری دبیرخانه همایش، معمولاً از جایی شروع می‌شود که مهلت ارسال مقاله تمام شده و ناگهان صدها یا هزاران فایل باید در زمانی محدود بررسی شوند. کنترل قالب مقاله، تطبیق با محورهای همایش، شناسایی شباهت متنی، انتخاب داور و پاسخ به نویسندگان، همگی روی دوش تیمی قرار می‌گیرد که اغلب منابع و زمان نامحدودی هم ندارد. در چنین شرایطی، ورود ابزارهای هوش مصنوعی به فرآیند غربالگری مقالات، برای بسیاری از برگزارکنندگان وسوسه‌انگیز است.

هوش مصنوعی می‌تواند در همان مرحله نخست مفید باشد: مقاله های خارج از قالب را تشخیص دهد، کلیدواژه ها و موضوع اصلی متن را استخراج کند، آن را به داوران نزدیک به حوزه پژوهش پیشنهاد دهد، شباهت های مشکوک را علامت بزند و حتی چکیده های نامرتبط با محور همایش را جدا کند. این کارها اگر درست انجام شوند، سرعت دبیرخانه را بالا می برند و زمان داور انسانی را برای کاری مهم تر نگه می دارند: قضاوت علمی.

اما مرز میان «کمک به داوری» و «واگذاری داوری» بسیار مهم است. یک ابزار هوشمند شاید بتواند تشخیص دهد که مقاله با چند کلیدواژه همایش فاصله دارد، اما لزوماً نمی فهمد یک پژوهش میان رشته ای، چرا با وجود زبان و روش متفاوت، می تواند برای آن همایش ارزشمند باشد. بسیاری از ایده های تازه در نخستین برخورد، شبیه الگوی رایج نیستند. اگر سامانه فقط به دنبال شباهت با مقاله های قبلی یا انطباق کامل با کلیدواژه های از پیش تعیین شده باشد، احتمال دارد همان ایده های متفاوت را کنار بزند؛ نه به دلیل ضعف، بلکه چون برای الگوریتم قابل پیش بینی نبوده اند.

خطر دیگر، ظاهر علمی و مطمئن پاسخ های تولیدشده توسط AI است. یک سامانه ممکن است در چند ثانیه درباره ضعف روش تحقیق، ناکافی بودن منابع یا تکراری بودن مسئله نظر بدهد؛ اما این نظر همیشه مبتنی بر فهم واقعی پژوهش نیست. به ویژه در مقاله هایی که داده محلی، مسئله تازه، روش ترکیبی یا چارچوب نظری خاص دارند، تحلیل ماشینی می تواند به برداشت نادرست برسد. داوری علمی فقط پیدا کردن ایرادهای شکلی نیست؛ فهم مسئله، سنجش اصالت ادعا، ارزیابی منطق استدلال و شناخت زمینه پژوهش است.

مسئله محرمانگی هم نباید نادیده گرفته شود. مقاله ارسال نشده یا در حال داوری، هنوز عمومی نیست. بارگذاری چنین فایل هایی در ابزارهای عمومی هوش مصنوعی، بدون رضایت نویسنده و بدون روشن بودن سیاست نگهداری داده، می تواند حقوق پژوهشگر را به خطر بیندازد. دبیرخانه ها باید صریح بگویند چه بخش هایی از فرآیند با AI انجام می شود، داده ها کجا پردازش می شوند و چه کسی در نهایت مسئول تصمیم است.

راه درست، حذف هوش مصنوعی از دبیرخانه نیست؛ چون این ابزار می تواند بخشی از آشفتگی اجرایی همایش ها را کم کند. مسئله این است که AI باید دستیار باشد، نه داور نهایی. استفاده از آن برای کنترل فرمت، دسته بندی اولیه، کشف موارد مشکوک و پیشنهاد داور، قابل دفاع است؛ به شرط آنکه هر تصمیم اثرگذار بر پذیرش یا رد مقاله، زیر نظر داور انسانی و با امکان بازبینی انجام شود.

همایش علمی قرار نیست فقط مقاله های شبیه به هم را با سرعت بیشتری عبور دهد. وظیفه آن، فراهم کردن میدان گفت و گو برای ایده های دقیق، تازه و گاه غیرمنتظره است. اگر هوش مصنوعی به ابزار نظم دادن به این مسیر تبدیل شود، می تواند به کیفیت کمک کند؛ اما اگر جای قضاوت انسانی بنشیند، شاید نخستین قربانی سرعت، همان خلاقیتی باشد که علم برای زنده ماندن به آن نیاز دارد.